शम्भु सरको बुकमार्क

धेरै वर्षपछि शम्भु सरलाई भेटें । १५ वर्षपहिले देखेभन्दा दुब्लाउनुभएछ । अनुहारको तेज पनि पहिलेजस्तो थिएन । धादिङबेसीको सडकमा मेरो नमस्ते उहाँले अचम्मलाग्दो गरी नरम भएर फर्काउनुभयो । दुई पाइला अघि के बढेको थिएँ, उहाँले भनेको सुनेँ, ‘ए, तँ पो ! कहिले आइस् ?’ म फर्किएँ । आफूलाई पढाउने गुरुलाई सबै विद्यार्थीले चिन्छन्, तर आफूले पढाएका हजारौं विद्यार्थी सबैलाई सम्भिmन, चिन्न गुरुलाई त्यति सजिलो हुँदैन । सुरुमा उहाँले नचिनेरै नमस्ते फर्काउनुभएको रहेछ । स्कुल छोडेको झन्डै १५ वर्षपछि भेट्दा पनि उहाँले मलाई चिन्नुभो । म गद्गद् भएँ । बितेका १५ वर्षमा उहाँको तुलनामा धेरै परिवर्तन त ममा आएको छ । उहाँमा पनि आएको छ, रिटायर्ड हुनुभएको छ । शरीर पहिलेजस्तो छैन । यो सब याद गरिरहँदा सोध्नुभयो, ‘तेरो बाउको के छ ? आजकाल केही किताब पढ्दैन कि के हो ?’ अहिले आधि समय काठमाडौं र आधि समय धादिङ बस्ने शम्भु सरको यो प्रश्नले मलाई बाल्यवयमा फर्काइदियो ।

Sharad chirag school

नीलकण्ठ उच्च मावि सदरमुकामको स्कुल मात्र थिएन, धादिङ जिल्लाभरिकै सबैभन्दा धेरै विद्यार्थी पढ्ने स्कुल पनि थियो । बोर्डिङ स्कुलहरू प्राथमिक तहसम्म मात्र थिए । त्यसैले जिल्लाभरि सबैभन्दा राम्रो पढाइ हुने स्कुलका रूपमा यसको नाम थियो । हरेक वर्ष एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण हुने विद्यार्थीको प्रतिशतले पनि यही भन्थ्यो । एसएलसीमा अरू स्कुलका विद्यार्थीले टप गरे भने, ‘लौ नीलकण्ठको पढाइ बिगि्रयो’ भनेर मानिसहरू कुरा गर्थे । भलिबल अथवा हाजिरीजवाफमा यसले जितेन भने पनि मानिसहरू किन जितेन भनेर चिन्तित हुन्थे । यही स्कुलमा मैले १० वर्ष बिताएँ ।

शम्भुकुमार श्रेष्ठ हेडसर हुनुहुन्थ्यो । साह्रै कडा । औसतभन्दा मोटो शरीर, खुइलेको तालुले उहाँको व्यक्तित्वलाई अझ ‘भयानक’ बनाउन सघाएको थियो । स्कुल पढुन्जेल मैले कहिल्यै उहाँलाई सीधा हेर्ने हिम्मत जुटाउन सकिनँ । उहाँसँग बोल्नुपर्दा हामी विद्यार्थी थरथर काप्थ्यौं । हामी मात्र किन, सारा स्कुल शम्भु सरदेखि आतंकित थियो । उहाँले डिल्लीरमण शर्मा अर्याल गुरुबाहेक अरू कसैलाई पनि तपाईँ भन्नुहुन्न भनेर हाम्रा सिनियरहरू सुनाउँथे । हामी आफैंले चाहिँ सरहरूका वार्तालाप कहिल्यै सुनेनौं ।

शम्भु सरबारे अनेकन कथा बनेका थिए, तर हरेक कथाले उहाँलाई ‘भयानक डरलाग्दो’ रूपमा प्रस्तुत गरेका हुन्थे । कति जनाले उहाँको एक थप्पडमै पाइन्ट भिजाएका हामी आफैंले देखे सुनेका थियौं । चार पाँच कक्षा पढ्दाताका एकजना खतरनाक दादा काठमाडौंदेखि १० कक्षा पढ्न आएको थियो । शम्भु सरले उसको दादागिरी धेरै दिन टिक्न दिनुभएन । केही महिनामै स्कुल छाड्नेबेला उसले भन्थ्यो रे, ‘शम्भु सरलाई कुट्न सक्ने भएपछि मात्रै धादिङ फर्किन्छु ।’ तर शम्भु सरले कुटाइ खाएको हामीले कहिल्यै सुनेनौं ।

हामी माध्यमिक तहमा पढ्ने बेला शम्भु सर ‘रेगुलर टिचर’ हुनुहुन्थेन । त्यत्रो स्कुललाई व्यवस्थापन गर्ने र जिल्लाकै नामी स्कुल बनाउने जिम्मेवारीले उहाँलाई व्यस्त बनाउँथ्यो होला । अरू शिक्षक नआएका बेला चाहिँ पढाउन आउनुहुन्थ्यो । उहाँ अंग्रेजी पढाउनुहुन्थ्यो । कोही विदेशी आयो भने अंग्रेजीमा कुरा गर्न सक्ने शम्भु सर र उमेद प्रधान दुईजना मात्र हुनुहुन्थ्यो भन्ने स्कुलमा चर्चा हुन्थ्यो । जे होस्, शम्भु सरको कक्षा जत्तिको शान्त मैले कहिल्यै अनुभव गर्न पाएको छैन ।

वेदप्रकाश शर्मा, सुरेन्द्रमोहन पाठक, ओमप्रकाश शर्मा, समीरजस्ता लेखकका पल्प फिक्सन नेपालमा नपाइँदो हो त मैले शम्भु सरको यस्तो भयानक व्यक्तित्वसँग तीन कक्षामै साक्षात्कार गर्नुपर्दैनथ्यो होला । मेरो बुवा अदालतमा जागिरे हुनुहुन्थ्यो । अझै हुनुहुन्छ । बुवाले काठको सानो दराज बनाउनुभएको थियो— किताब राख्न । उहाँ हिन्दी पत्रिका र उपन्यासहरू खुब पढ्नुहुन्थ्यो । गुल्सन नन्दा, राजहंस, ओमप्रकाश शर्मा, मनोज, समीर, सुरेन्द्रमोहन पाठकजस्ता हिन्दीका पकेट बुक राइटरहरूलाई मैले बुवाको दराजमा पहिलोपटक भेटेको हुँ । जेम्स हेड्ली चेजका हिन्दीमा अनुदित उपन्यास पनि त्यहीँ हुन्थे । सरिता, सरस सलिल र कादम्बिनीजस्ता पत्रिका पनि दराजमा थिए । तर त्यहाँ सबैभन्दा धेरै उपन्यासचाहिँ वेदप्रकाश शर्माकै थिए होलान् ।

एक दिन बुवाले भन्नुभयो, ‘तेरो शम्भु सरलाई यो किताब दे है ।’ शम्भु सरलाई कसरी किताब दिने ? ‘नाइँ मलाई डर लाग्छ ।’ मैले भनें ।

‘त्यसो भए नबोली दे,’ बुवाले भन्नुभयो ।

यसको केही घन्टापछि म शम्भु सरको कोठाको झ्याल अघिल्तिर उभिएको थिएँ, थरथर काप्दै । ‘बाउले किताब पठाइदियो ?’ उहाँले सोध्नुभो । केही नबोलेरै मैले काँपेका हातले किताब अघि बढाएँ । ‘क्लासमा जा’ शम्भु सरले यत्ति भन्नुभो । म बेतोडले दौडिएँ, मानौं झ्यालखानाबाट फर्किरहेको छु ।

तर यस्तो खुसी धेरै दिन टिकेन । केही दिनपछि म फेरि शम्भु सरको झ्याल अगाडि उभिन जानुपर्‍यो । यसपटक शम्भु सरले किताब फिर्ता गर्दै हुनुहुन्थ्यो । म केही बोलिनँ । मात्र कापिरहेँ । शम्भु सरको उही परिचित रवाफ सुनेँ, ‘यो किताब बाउलाई लगेर दे ।’ म बेतोडले दौडेँ । लागिरह्यो, शम्भु सरको स्वरले मलाई लखेटिरहेछ । जब घरनजिक पुग्न लागें, किताबका पाना सर्रर पल्टाएँ । अन्तिम अन्तिम पानातिर पाँच रुपैयाँको नयाँ नोट थियो । दसैंमा पाइनेजस्तो नयाँ । त्यो मेरो तीन दिनको खाजा खर्च थियो । मैले नोट खल्तीमा हालें । पाँच रुपैयाँको कुरा किस्सा मैले कहिल्यै बुवालाई भनिनँ । अहिलेसम्म पनि ।

शम्भु सरको झ्याल अघि उभिने क्रम आठ कक्षा पढुन्जेलसम्म निरन्तर रह्यो । त्यतिबेला पाँच रुपैयाँको सट्टा किताबका पानामा दस रुपैयाँ भेटिन थालेको थियो । सुरु सुरुमा बुवाले थाहा पाउनुहोला भनेर खुब डर लाग्यो । तर बुवाले यसबारेमा कहिल्यै केही भन्नुभएन । शम्भु सरले पनि सोध्नुभएन । सरले किन पैसा त्यसरी किताबको बीचमा राख्नुभएको होला भन्ने कुतूहलता भने जागिरहन्थ्यो । धेरै पछि मैले अनुमान गरें, पक्कै त्यो नोटलाई सरले बुकमार्क बनाउनुभएको थियो होला ।

आठ कक्षा पुगेपछि म पनि उपन्यास पढ्न सक्ने भएँ । कम्तीमा मलाई त्यस्तो लाग्यो । एक दिन बुवाले पत्तो पाउनुभो । त्यस दिनपछि हुलाकी बन्ने कामबाट मैले छुट्टी पाएँ । उपन्यास भरिएको दराजमा ताल्चा लाग्यो । सायद बुवालाई लाग्यो होला, उपन्यास पढ्न छोराको उमेर पुगिसकेको छैन ।

एसएलसीको तयारी गरिरहँदा बुवाले एक दिन भन्नुभो, ‘शम्भु दाइले ट्युसन पढाइदिन्छ रे, भोलिदेखि जा । बिहानै पाँच बजे ।’ शम्भु सरले कसैलाई ट्युुसन पढाएको मलाई थाहा छैन । बुवाको आग्रह टार्न नसकेर हुन्छ भन्नुभएको रहेछ । पहिलो दिन नै भन्नुभयो, ‘मैले ट्युसन पढाएको कसैलाई नभन् नि ।’ तर एक महिनामा मैले जम्मा छ दिन उहाँसँग पढें । उहाँ कहिले काठमाडौं, कहिले चितवन कहिले कहाँ गइरहनुहुन्थ्यो । तर शम्भु सरको डरसँग पढेका ती छ दिन म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ ।

म एसएलसी दिएर फुर्सदमा थिएँ । बुवाको कोठाको दराज फेरि खुल्यो । अझै पनि हिन्दी उपन्यास पढ्न मनाही नै थियो । मैले ‘माधवी’बाट उपन्यास पढ्न सुरु गरें । तर बुझे पो । ‘मुझे चाद चाहिए’ सकें । ‘कादम्बिनी’ र ‘सरिता’का पुराना अंकहरू पढें । त्यसपछि मेरो कोठाको बत्ती राति अबेरसम्म बल्न थाले । तकियामुनि समीर, ओमप्रकाश र वेदप्रकाश शर्माका उपन्यास लुक्न थाले । बुवाले थाहा त पाउनुभो होला, तर अब छोरा ठूलो भो के गाली गर्नु भनेर होला, मौन बस्ने नीति अख्तियार गर्नुभो । तिनताकै मैले वेदप्रकाशका ‘बर्दीवाला गुन्डा’, ‘बहुमाँगे इन्साफ,’ ‘हत्या एक सुहागिनकी’ ‘कानुनका बेटा’, ‘धर्मयुद्ध’, ‘इन्क्लाव जिन्दावाद’, ‘लल्लु’ उपन्यास पढें । ओमप्रकाश शर्माको ‘निर्दोष हत्यारा’, ‘काली बिल्ली’, ‘कातिल चेहरे’, राजहंसको ‘अधुरा पति’, सुरेन्द्र मोहन पाठकको ‘कोइ गवाह नही’, ‘घात’, ‘वारिस’ त्यतिबेलै पढें । एक दिनमा उस्तै परे दुइटा उपन्यास पढिसकिन्थ्यो । म पनि तानिएँ । यी कस्ता लेखक हुन्, यी किताब किन लेखिन्छन् भन्ने मलाई थाहा थिएन । काठमाडौं आएको निकै वर्षपछि वेदप्रकाश शर्माबारे अलिअलि थाहा पाएँ । ‘बर्दीवाला गुन्डा’को पहिलो संस्करण नै १५ लाख प्रति छापिएपछि उनी भारतमा सबैभन्दा बढी पढिनेमध्येका लेखक भएका थिए ।

वेदप्रकाश स्कुले उमेरदेखि ओमप्रकाश शर्मा, गुल्सन नन्दा, इब्ने सफी, वेदप्रकाश काम्बोजका उपन्यास पढ्दा रहेछन् । हाइस्कुल सक्ने बेलातिर उनलाई लागेछ- काम्बोजभन्दा राम्रो म लेख्न सक्छु । छुट्टीमा एकाध दर्जन उपन्यास लिएर गाउँ गएका उनी फकिर्ंदा एउटा मात्रै उपन्यास बोकेर फर्केछन्, आफैंले लेखेको । छोराले उपन्यास लेखेको थाहा पाएर बाबुले लठ्ठीले खुब पिटेछन्, ‘हिजोसम्म त पढ्थिस् मात्रै अब उपन्यास लेख्न थालिस् ? तँ बिगि्रस् ।’

जब उनले छोराले लेखेको उपन्यास पढे, वेदप्रकाशको उपन्यासकार बन्ने बाटो खुल्यो । उनका बाले नक्कली उपन्यास छाप्नमा कहलिएका लक्ष्मी पाकेट बुक्समा जंगबहादुरलाई भेटे । जंगबहादुरले एक सय रुपैयाँ थमाएर भने, ‘अरू लेख । तिमीलाई म हरेक उपन्यासको एक सय रुपैयाँ दिन्छु ।’ उनले सोचे, ‘लेखकलाई के चाहियो ? उपन्यास छापिन्छ, नाम छापिन्छ र सँगै फोटो पनि छापिन्छ ।’ १९७२ मा उनको पहिलो उपन्यास ‘सिक्रेट फाइल’ छापियो । तर नाम छापिएन, फोटो छापिएन । यो त वेदप्रकाश काम्बोजको नाममा पो छापियो । एक वर्षपछि उनै जंगबहादुरले वेदप्रकाशको नाम छापे ‘आग के बेटे’ मा तर फोटो फेरि पनि छापिएन । तर जब उनले ज्योति र माधुरी प्रकाशनसँग काम गर्न थाले, उनका उपन्यास ५० हजार र एक लाख प्रति छापिन थाले, जसमा उनको फोटो पनि छापिन्थ्यो । १९८५ मा उनले आफ्नै तुलसी पाकेट बुक्स खोले । उनका १ सय ७६ उपन्यासमध्ये ७० तुलसीबाटै प्रकाशित भएका छन् । इन्डिया टाइम्सलाई दिएको एउटा अन्तर्वार्तामा उनले भनेका छन्, ‘हामीले लेख्दै आएको पल्प फिक्सनको स्वर्णकाल नब्बेको दशक हो । त्यतिबेला लाखौं प्रति छापिने उपन्यास अहिले हजारमा झरेको छ ।’

एक वर्षमा दुईदेखि तीनवटा उपन्यास लेख्ने वेदप्रकाशका उपन्यासमा ‘बहु की आवाज’, ‘सब से बडा खिलाडी’ र ‘इन्टरनेसनल खिलाडी’ नामका फिल्म बनेका छन् । ‘केशव पण्डित’ भन्ने सिरियल बनेको छ । मेरठमा जन्मेका उनका लागि खुसीको कुरा के छ भने, उनको उपन्यासमा फिल्म बनाउन अब आमीर खान इच्छुक छन् ।

पछिल्लोपटक घर जाँदा बुवाको कोठामा आचार्य चतुरसेनको ‘वयं रक्षाम्’ र ‘वैशालीकी नगरवधू’ थियो । सायद् शम्भु सरले यो पढ्नुभएको छैन होला । थाहा छैन उहाँ र बुवाबीच किताब साटफेर गरेर पढ्ने बानी कहिलेदेखि छुट्यो, किन छुट्यो । शम्भु सरको अवकाशको समय कसरी बितिरहेको छ त्यो पनि थाहा छैन । अब घर जाँदा शम्भु सरलाई फेरि भेट्न मन छ । वेदप्रकाश शर्माहरूका उपन्यासको समय सकिएपछि शम्भु सर अहिले के पढ्दै हुनुहोला, त्यो पनि जान्ने मन छ । सोच्दै छु, केही किताब पनि लग्दिउँ, तर कुन ?

मनको आँखामा सुन्दर संसार

डा. कमल लामिछानेले शेक्सपियरका नाटक कहिल्यै हेरेनन् । तर कोर्सबुकमा ती पढेका छन् । झन्डै चार सय वर्षपहिले संसार छाडेका बेलायती नाटककारका संयोगान्त नाटकहरू चितवनमा जन्मेका लामिछानेको जीवनसँग संयोगवश मेल खान्छन् । शेक्सपियरका संयोगान्त नाटक अँध्यारोबाट सुरु हुन्छन् । तर अन्तमा तिनले एउटा सुन्दर संसार निर्माण गर्छन् । लामिछानेको जीवनकथा पनि यसभन्दा भिन्न छैन ।

बुधबार क्रिमकलरको स्वेटर र कालो ज्याकेटमा कान्तिपुर परिसरमा उनी जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग -जाइका) को अनुसन्धानकर्ताको परिचयमा भेटिएका थिए । जापानको चुकुवा विश्वविद्यालयबाट मास्टर्स र टोक्यो विश्वविद्यालयबाट ‘एड्भान्स्ड इन्टरडिसिप्लिनरी स्टडिजमा’ कमल लामिछानेले २०१० मा पीएचडी गरेका थिए । टोक्यो विश्वविद्यालयबाटै एक वर्षअघि उनले पोस्ट डक्टरेटसमेत सक्याए । जाइकाको मुख्यालय टोक्योको जागिर धान्न दुई दिनपछि त्यता उड्न लागेका उनले भने, ‘म अहिले जीवनको तेस्रो भाग जिउँदै छु ।’ उनलाई यो ‘योगदानको अध्याय’ हो भन्ने लाग्छ । अहिलेसम्ममा पढे जानेका कुरा कसरी अरूलाई आफूभन्दा सबल बनाउन उपयोग गर्ने भन्ने चरणमा उनी छन् । ‘राज्यबाट आफ्नो ज्ञान उपयोग गर्ने भूमिका पाए म जापान छाड्न सधैं आतुर छु,’ उनले भने ।

उनले आफू कस्तो देखिन्छु भनेर ऐनामा कहिल्यै हेर्न पाएनन् । आफूले लगाउने लुगाको रंग कत्तिको म्याचिङ छ भन्ने थाहा पाएनन् । नीलो आकाश र हरिया फाँटहरू देख्न पाएनन् । किनभने उनका बाआमाले भनेअनुसार उनी जन्मँदैदेखिका दृष्टिविहीन हुन् । कुराकानीकै क्रममा उनले ‘म कति वर्षजतिको देखिन्छु’ भनेर सोधे अनि मज्जाले हाँसे ।

३१ वर्षे कमलले भने, ‘ढिला जन्मिन पाएकोमा खुसी छु । किनभने अलि चाँडै जन्मेको भए ठूलो दाइजस्तै मैले पनि पढ्न पाउँदैनथें होला ।’ परिवारमा पाँच दाजुभाइ दिदीबहिनीमा कान्छा कमल र उनका ठूला दाइ जन्मजात दृष्टिविहीन हुन् । उसो त कमलले पनि सजिलै पढ्न पाएका भने होइनन् । अहिले त अपांगता भएकाहरूमाथि ठूलो विभेद छ, झन् त्यतिबेलाको समाज त अहिले जत्तिको पनि सचेत थिएन । मानिसहरू अपांगता हुनु भनेको पूर्वजन्मको पाप हो भन्ठान्थे । यो अद्यापि कति ठाउँमा छँदैछ । यसबाहेक अपांगतालाई धेरै मानिसले असक्षमतासँग जोडेर हेर्थे । समाजको यस्तो पूर्वाग्रहपूर्ण धारणा र भेदभावपूर्ण व्यवहारको उनले भेउ पाउन थालिसकेका थिए । तर उनलाई ठ्याक्कै सम्झना छैन, कुन मोडमा उनले आफू दृष्टिविहीन हुँ भनेर महसुस गरे । किनभने सामाजिक क्रियाकलापमा उनको अनुपस्थिति हुनेबाहेक घरमा चाहिँ उनलाई भेदभावको खास अनुभव भएन ।

पाँच-छ वर्षका भएपछि उनका सबै दाइदिदी, साथीहरू स्कुल गए । उनी जान पाएनन् । सायद उनले आफू दृष्टिविहीन हुनुको कारण स्कुल जान नपाउनु पनि रहेछ भनेर त्यतिबेलै भेउ पाए । दृष्टिविहीनहरू पनि पढ्न सक्छन् भन्ने मानिसहरूले थाहा पाइसकेको बेला थिएन त्यो । उनका बाले उनलाई थुप्रै डाक्टरकहाँ लिएर गएका थिए, तिनले कमलको उपचार गर्न सकिँदैन भनेर मात्र भने, उनलाई पढाउन सकिन्छ भन्ने जानकारीचाहिँ दिएनन् । अरूका बाल्यकाल जस्तो उनको बाल्यकालमा रोमाञ्च थिएन । त्यसैले दाइँ हालेका बेला गोरुले फन्का मारेजस्तै कमलले पनि समयको फन्का मारिरहे, निरुद्देश्य । कमललाई अहिले लाग्छ यो उनको जीवनको पहिलो भाग थियो, जसले भविष्यको अझ कठिन संघर्षका लागि उनलाई तयार पार्दै थियो । तिर्खा जगाउँदै थियो, सँगसँगै आत्मबल पनि बढाउँदै थियो र ऊर्जा संग्रहित गर्दै थियो ।

िि

१ि२ वर्षको उमेर पुगेपछि उनका बाले कसैगरी पत्ता लगाए कि छोराले पनि पढ्न सक्छ । त्यसपछि बाका हातको औंला समातेर कमल लामिछानेले काठमाडौं सहरमा पाइलो हाले । उनको पाइला भक्तपुरमा पुगेर रोकियो । ‘नेपाल अन्धा कल्याण संघ’को पहलमा त्यहाँ अपांगता भएका केही विद्यार्थीहरूलाई अरू विद्यार्थीहरूसँगै राखेर पढाउन थालिएको थियो । त्यसलाई एकीकृत शिक्षा नाम दिइएको थियो । त्यही १२ वर्षको उमेरमा कमलले ब्रेलमा क, ख, ग सिक्न थाले । १२ वर्षसम्म पढ्न नपाएको तिर्खा थियो । थोरै पढाइले त्यो तिर्खा मेटिन्नथ्यो । उनले ती दिनहरू सम्झे जतिबेला उनका बाआमा दाइदिदीहरूलाई भनिरहन्थे— नपढेर कति खेलिरहेका ? ल अब पढ्न बस ।’ उनको अवचेतन मनचाहिँ दाइदिदीहरूले पढ्न पाउँदा पनि किन नपढेका होलान् भनेर छक्क पथ्र्यो । पढाइको तिर्खा यस्तो गहिरो थियो कि उनले एक कक्षापछि एकैपल्ट पाँच कक्षाको खुड्किलोमा पाइला हाले । तर लडेनन् । अपांगता नभएका विद्यार्थीहरूसँगै बसेर स्कुले जीवन पूरा गरे । उनी कहिले तेस्रा भए, कहिले चौथा र कहिले दोस्रा । कहिलेकाहीं उनलाई साथीहरूले भने, ‘तिमीलाई सहानुभूतिवश सरहरूले धेरै नम्बर दिएका हुन् ।’ यो गलत हो भनेर एकपटक सरले उनले लेखेको उत्तरकापी नै देखाउनुपर्‍यो । तर यस्ता कुराले कमल कहिल्यै भावुक भएनन् ।

उनले पढाइका प्रारम्भिक दिनदेखि नै आफूलाई सबै प्रतिस्पर्धाका लागि तयार गरिरहेका थिए । तर उनकै शब्दमा त्यो ‘सहयोगात्मक प्रतिस्पर्धा’ थियो, जुन अद्यापि उनी गरिरहेका छन् । सानो ठिमी क्याम्पसबाट आईएड गर्दा उनले फ्याकल्टी टप गरे । महेन्द्ररत्न क्याम्पसबाट अंग्रेजीमा बीएड गरे । तर पढाइ यो मोडमा पुग्दा नै उनी अपांगतासँग सम्बन्धित क्षेत्रमा काम गर्न थालिसकेका थिए । २००३ मा बीएड सक्नुअघि नै उनले जर्मनी र स्वीडेनमा अपांगतासम्बन्धी कार्यक्रमहरूमा सहभागिता जनाइसकेका थिए । २००२ मा जापानको ओसाकामा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्न गएपछि चाहिँ उनको जीवनको गाडीले पिच बाटो भेट्टायो ।

जापान भौतिक सुविधाले सम्पन्न देश थियो । त्यसबाहेक उनलाई आफूजस्ता अपांगता भएका व्यक्तिका लागि ‘ब्यारियर प|mी’ वातावरणले जापानमा बस्न लोभ्यायो । १० महिनाको तालिममा उनी छानिए । त्यसपछि मास्टर्समा भर्ना भए । दोस्रो वर्षदेखि जापान सरकारको छात्रवृत्ति पाए, जुन उनले पीएचडी नसकुन्जेलसम्म कायम रह्यो । अपांगताबाहेक पनि अर्थशास्त्र, विकास र समाजिक विषयमा अनुसन्धान गर्ने उनले अपांगता नभएकाहरूसँग प्रतिस्पर्धा गरेर जाइकाको अनुसन्धानकर्ताको जागिर पाएका हुन् । उनले ‘भिजिटिङ रिसर्चर’ र ‘इन रेजिडेन्स फेलो’का रूपमा नर्वे र अमेरिकाका अनुसन्धान संस्था र विश्वविद्यालयहरूमा काम गरे । तर आफ्ना लागि आफैंले अवसरहरू सिर्जना गरे । अपांगता भएका व्यक्तिहरूसँग उनको प्रतिस्पर्धा थिएन । आफूले हात हालेको क्षेत्रमा जोसँग पनि प्रतिस्पर्धामा उत्रन सक्छु भन्ने उनको आत्मविश्वास उनले आफ्नो विद्वताको जगमा निर्माण गरिसकेका थिए । यो उनको जीवनको दोस्रो र महत्त्वपूर्ण अध्याय थियो ।

कमल पीएचडी गर्ने पहिलो दृष्टिविहनी नेपाली हुन् । उनी जाइकाका पहिलो पूर्णकालीन नेपाली अनुसन्धानकर्ता पनि हुन् । उनी अहिले नयाँ सहश्राब्दी विकास लक्ष्यमा राम्ररी समेट्न नसकिएका झन्डै ६५ करोडभन्दा बढी अपांगता भएका व्यक्तिहरूका मुद्दालाई जाइकामार्फत् विश्व समुदायसम्म पुर्‍याउने प्रयास गरिरहेका छन् । उनले नै गरेको अनुसन्धानले अरू मानिसमा भन्दा अपांगता भएका मानिसमा शिक्षामा गरिएको लगानीले बढी प्रतिफल दिन्छ भन्ने देखाएको छ । तर हामीकहाँ अझै अपांगता भएका व्यक्तिमा सहानुभूतिका रूपमा मात्र लगानी गरिन्छ । यसको सट्टामा उनीहरूलाई सहयोगात्मक प्रतिस्पर्धी बनाउने गरी लगानी बढाउनुपर्ने लामिछाने ठान्छन् । नेपालमा अपांगताका क्षेत्रमा धेरै गर्न सकिने उनको धारणा छ । ‘खासै केही काम नभएकोले केही बिग्रेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘हामीकहाँ भावनामा बगेर नीति त बनाइन्छ तर त्यसको कार्यान्वयन भने गरिँदैन ।’

िि

उिनी टोक्योमा एक्लै बस्छन् । एउटा बस र दुईचोटि टे्रन फेरेर १० मिनेट हिँडेपछि लगभग ५० मिनेट लगाएर अफिस पुग्छन् । उनले थुप्रै विदेश भ्रमण एक्लै गरेका छन् । रङ छुट्याउन नसकेर के भो र ? सपिङ गर्न उनी एक्लै जान्छन् । पसलेको सल्लाहमा लुगा किन्छन् । उनी ९० प्रतिशतभन्दा बढी काम ल्यापटपबाट गर्छन् । कम्प्युटर उनका लागि ‘अल्टरनेट अफ आई’ भएको छ । फेरि आफ्ना आँखाले नदेखेरै के भो र ? उनले मनको आँखाले सुन्दर संसार देखेका छन् । अझ सुन्दर संसार निर्माण गर्ने सपना बुनेका छन् । जीवनको तेस्रो भागमा दौडिरहँदा उनलाई थाहा छैन

अझै कति भाग छिचोल्नुपर्ने हो । तर कम्तीमा उनले भेउ पाइसके कि शेक्सपियरका

नाटकमा जस्तै उनको जीवन यात्राको पनि ‘ह्याप्पी एन्डिङ’ हुनेछ ।